khởi nghĩa hai bà trưng

Khởi nghĩa Hai Bà Trưng
Một phần của Nhà Hán bành trướng xuống vùng nam

Tranh Đông Hồ "Trưng Vuơng trừ giặc Hán" (徴王除賊漢).
Thời gian40–43 AD (khởi nghĩa)
42–43 AD (nhà Hán can thiệp)
Địa điểm

Miền Bắc Việt Nam

Kết quả Nhà Hán chiến thắng
Tham chiến
Nhà Hán Lạc Việt
Chỉ huy và lãnh đạo
Mã Viện[a]
Lưu Long
Trưng Trắc Hành quyết[b]
Trưng Nhị Hành quyết
Đô Dương Đầu hàng
Lực lượng
20,000 quân
2,000 thuyền chiến[1]
Không rõ
Thương vong và tổn thất
40–50% quân Hán (chủ yếu đuối là vì bệnh)[2] Quân nhị bà Trưng:
• vài ba ngàn quân thiệt mạng;
• rộng lớn trăng tròn,000 quân đầu hàng[3][4]
Quân Đô Dương:
• rộng lớn 5,000 (tiệt đem và đầu hàng);[3]
• rộng lớn 300 bị hành hạ ải[5]
Bản trang bị Lĩnh Nam thời Trưng Vương (40-43 sau Công nguyên).

Khởi nghĩa Hai Bà Trưng là cuộc khởi nghĩa kháng Bắc nằm trong trước tiên nhập lịch sử dân tộc VN tự nhị u Trưng Trắc và Trưng Nhị chỉ đạo. Cuộc khởi nghĩa vẫn tiến công xua được lực lượng thống trị mái ấm Đông Hán thoát khỏi Giao Chỉ (tương đương một trong những phần Quảng Tây, Trung Quốc và Bắc Sở, Bắc Trung Sở VN hiện tại nay), đưa đến song lập nhập 3 năm cho tất cả những người Việt bên trên trên đây.

Bạn đang xem: khởi nghĩa hai bà trưng

Viết về khởi nghĩa Hai Bà Trưng có rất nhiều mối cung cấp sử liệu, kể từ những sử liệu chủ yếu thống của Trung Quốc và VN cho tới những thần tích, giai thoại dân gian dối. Do những mối cung cấp sử liệu chủ yếu thống ko tương đối đầy đủ và thiếu thốn thống nhất, những sử gia vẫn bổ sung cập nhật vị những mối cung cấp kể từ thần tích, ngọc phả. Sử liệu về việc khiếu nại này còn nhiều nghi vấn vấn, có rất nhiều vấn đề ko được thống nhất trong những mối cung cấp chủ yếu thống, những thần tích cũng có thể có nhiều nội dung không ổn. Trong quy trình chỉnh sửa, những sử gia vẫn sở hữu lựa chọn và đối chiếu trong những fake thuyết kể từ những mối cung cấp không giống nhau.

Hoàn cảnh, vẹn toàn nhân[sửa | sửa mã nguồn]

Từ Khi mái ấm Triệu chi tiêu khử An Dương Vương và thiết lập quyền thống trị bên trên bờ cõi Âu Lạc cũ, chính sách cai trị tạm dừng ở cấp cho quận với đại diện thay mặt là 2 viên quan tiền sứ ở hai quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Đến Khi mái ấm Tây Hán khử mái ấm Triệu và banh rời khỏi thời kỳ Bắc nằm trong (111 TCN), Lever cai trị vẫn ở cấp cho quận; chính sách những Lạc hầu, Lạc tướng tá của những người Việt với quyền thế tập dượt bên trên bờ cõi Âu Lạc cũ được những tổ chức chính quyền phương Bắc đồng ý mang lại lưu giữ, tuy nhiên càng ngày càng suy giảm.

Các Lạc tướng tá, Lạc hầu, Bồ chủ yếu nhằm lưu giữ quyền bính và thế sự tập dượt bị tóm gọn buộc cần hợp tác với tổ chức chính quyền thống trị phương Bắc. Trong sản phẩm ngũ những Lạc tướng tá sở hữu sự phân hóa thân thích một phía là những người dân thực sự hợp tác với tổ chức chính quyền mái ấm Hán, mặt mũi ê là những người dân chỉ thần phục bên phía ngoài.[6]

Từ Khi mái ấm Đông Hán xây dựng, Hán Quang Vũ Đế tuy rằng ko dẹp xong xuôi những lực lượng cát cứ phương Bắc vẫn quan hoài cho tới miền Nam. Tích Quang, Nhâm Diên thực hiện Thái thú Giao Chỉ và Thái thú Cửu Chân trong phòng Hán, rời khỏi mức độ triển khai quyết sách đồng hóa, thay cho thay đổi tập dượt tục kể từ hôn nhân gia đình cho tới trang phục, lễ nghĩa của những người Việt bắt theo gót người Hán, dẫn theo xúc phạm áp lực cho tới phong tục cũ nhiều đời của những người Việt.[7][8][9]

Từ Khi Tô Định thanh lịch thực hiện Thái thú Giao Chỉ năm 34, thống trị trong phòng Đông Hán càng áp lực rộng lớn với những người Việt. Tô Định tàn bạo và tham lam lam, tăng nhanh phục dịch và thuế khóa so với người Việt nhằm cống hấp thụ mang lại triều đình mái ấm Hán nhiều hơn thế nữa, thúc giục xay những Lạc tướng tá nhiều hơn thế nữa.[9] Sự đụng chạm đụng rộng lớn về văn hóa truyền thống, tín ngưỡng và kinh tế tài chính khiến cho xích míc thân thích người Việt – không những dân chúng nhưng mà cả những Lạc tướng tá – với chính sách cai trị trong phòng Hán càng ngày càng nóng bức.[8] Vì vậy những Lạc tướng tá vẫn liên kết nhau lại nhằm kháng đối.

Nguyên nhân trực tiếp[sửa | sửa mã nguồn]

Trong số những Lạc tướng tá sở hữu ý ngăn chặn sự cai trị trong phòng Hán, nổi lên mái ấm Trưng Trắc ở Mê Linh, Phong Châu và mái ấm Thi Sách ở Chu Diên. Theo Đại Việt sử lược, Trưng Trắc và em gái là Trưng Nhị sở hữu đậm chất ngầu uy lực, ko chịu đựng buộc ràng theo gót pháp lý nhưng mà Tô Định áp đặt[10]. Địa bàn nhưng mà Trưng Trắc cai quản lưu giữ khá to lớn, thân thích sản phẩm Ba Vì và Tam Đảo tức là trung tâm vương quốc Văn Lang của vua Hùng trước đó, lọt được vào thân thích 3 khúc sông: khuỷu sông Đà, sông Hồng và sông Đáy. Còn địa phận của Thi Sách ngay tắp lự kề với Mê Linh, cách nhau chừng dòng sông Đáy, trực thuộc châu thổ hữu ngạn sông Hồng và miêu tả ngạn sông Đáy.[11][12]

Trưng Trắc kết duyên với Thi Sách, nhị mái ấm đồng lòng tập dượt hiệp lực lượng ngăn chặn sự thống trị trong phòng Hán và vẫn tụ họp được sự cỗ vũ của tương đối nhiều thủ lĩnh địa hạt không giống.

Trước khí thế kháng đối của những thủ lĩnh người Việt, Tô Định vẫn làm thịt Thi Sách nhằm kỳ vọng dập tắt sớm dự định kháng đối[13]. Thù ông xã bị làm thịt càng khiến cho Trưng Trắc hành vi nhanh lẹ trong các việc cất binh kháng mái ấm Hán.

Tuy nhiên, sở hữu những sử liệu mang lại vấn đề không giống về Thi Sách. Ngoài việc ông thương hiệu là Thi (chứ ko cần Thi Sách), Thủy kinh chú cho thấy ông nằm trong Trưng Trắc khởi nghĩa thắng lợi và 3 năm tiếp theo mới nhất tử trận nằm trong vợ; sách Thiên Nam ngữ lục nhận định rằng Thi Sách sở hữu nhập cuộc khởi nghĩa với Trưng Trắc và tử trận trước lúc khởi nghĩa thắng lợi[14] và sử gia Đào Duy Anh đống ý với thuyết này[15].

Các sử gia xác định khởi nghĩa vẫn nổ rời khỏi bên dưới sự chỉ đạo của Hai Bà Trưng cho dù ông xã Trưng Trắc không xẩy ra làm thịt. Do ê vẹn toàn nhân chủ yếu dẫn cho tới cuộc khởi nghĩa ko cần là tử vong của Thi Sách nhưng mà là quyết sách đồng hóa gắt gao và tách bóc lột nghiêm ngặt trong phòng Đông Hán so với người Việt bên trên Giao Chỉ đương thời.[8][16] Lê Văn Siêu nhập sách “Việt Nam văn minh sử” thậm chí là còn nhận định rằng, việc Thi Sách thương hiệu thiệt là gì, sở hữu bị làm thịt hay là không nhập sự khiếu nại Hai Bà khởi nghĩa ko cần là 1 trong cụ thể quan tiền trọng[17].

Lực lượng chỉ đạo cuộc khởi nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Vai trò chỉ đạo nòng cột là những Lạc hầu, Lạc tướng tá dòng sản phẩm dõi Hùng Vương, sở hữu đáng tin tưởng với dân chúng và không ít được tổ chức chính quyền đô hộ phương Bắc vì như thế nể[13]. Ngoài 3 đại diện thay mặt vượt trội là Trưng Trắc, Trưng Nhị và Thi Sách, những sử gia xác định còn tồn tại nhiều thủ lĩnh địa hạt không giống sở hữu xuất xứ Lạc tướng tá.

Một hero sẽ là vào vai trò cần thiết nhập thời kỳ trước khởi tức thị bà Man Thiện – u của Trưng Trắc và Trưng Nhị. Bà sẽ là con cháu chắt mặt mũi nước ngoài của Hùng Vương, góa ông xã sớm, nuôi dạy dỗ nhị đàn bà nghề nghiệp trồng dâu nuôi tằm và võ nghệ.[18] Bà Man Thiện sở hữu tầm quan trọng tổ chức triển khai lực lượng, tiếp xúc với những quan tiền thầy thuốc những vùng xung xung quanh cỗ vũ con cái khởi nghĩa.

Điều xứng đáng để ý là phần rộng lớn những tướng soái của cuộc khởi tức thị phụ phái nữ được những thần tích, truyền thuyết ghi lại: Trưng Trắc, Trưng Nhị, Man Thiện, Diệu Tiên, Bát Nàn, Đào Kỳ, Lê Hoa, Lê Chân, Phương Dung, Trinh Thục, Thánh Thiên, Thiện Hoa, Nàng Tía, Xuân Hương, Ả Di, Ả Tắc, Ả Lã, Nàng Đô… Số tướng soái phái mạnh lúc lắc con số không nhiều hơn: Đỗ Năng Tế, Hùng Nguyên (chồng Trưng Nhị), ông Đống, ông Cai, ông Nà, Đồng Bảng, Đô Chính, Đô Dương… Các tướng soái này đều phải có mối quan hệ huyết tộc mặt mũi nội hoặc nước ngoài, hoặc là bè các bạn của nhau[19]. Theo chủ ý của những sử gia, cho dù được đời sau gán mang lại những “mỹ tự” và được bịa “họ” (tên họ), nhưng mà nhập trong thời điểm đầu Công vẹn toàn người Việt chưa tồn tại "họ", tuy nhiên toàn bộ đã cho chúng ta biết kết cấu mối quan hệ huyết tộc, địa điểm, tầm quan trọng của những người phụ phái nữ, người u, người phu nhân còn rất rộng lớn không những nhập mái ấm gia đình mặc cả vào cụ thể từng mặt mũi của hoạt động và sinh hoạt xã hội VN Khi ê. Điều ê sẽ là tàn tích của chính sách hình mẫu quyền còn thông dụng thời Hai Bà Trưng ở Việt Nam[19].

Các sử gia tổng hợp số tướng soái nhập cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng[14]:

  • Khu vực Hà Tây cũ, Vĩnh Phúc và Phú Thọ: 75 người.
  • Khu vực ngoài thành phố TP. hà Nội (cũ, ko bao hàm Hà Tây cũ): 28 tướng tá.
  • Khởi nghĩa của Hai Bà Trưng trình diễn biến đổi nhập thời điểm cuối năm 39 đầu xuân năm mới 40

Diễn biến[sửa | sửa mã nguồn]

Hội thề nguyền Hát Môn[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày mồng 4 mon 9[20] năm Kỷ Hợi (39), Trưng Trắc và Trưng Nhị tụ họp những tướng soái bên nhau thực hiện Hội thề nguyền ở bờ đá Tràng Sa, cửa ngõ sông Hát (huyện Phúc Thọ, Hà Nội) nằm trong thị trấn Mê Linh thời ê. Thiên Nam ngữ lục ghi tiếng thề nguyền của Trưng Trắc như sau:[21][22]

Xem thêm: tiếng anh tiếng việt

"Một xin xỏ cọ sạch sẽ nước thù
Hai xin xỏ dựng lại nghiệp xưa bọn họ Hùng
Ba kêu oan ức lòng chồng
Bốn xin xỏ vẻn vẹn sở công lênh này".

Đánh xua Tô Định[sửa | sửa mã nguồn]

Sau một thời hạn sẵn sàng, mon hai năm 40, Trưng Trắc nằm trong Trưng Nhị đầu tiên trị động khởi nghĩa ngăn chặn mái ấm Đông Hán. Sách Đại Việt sử ký chi phí biên của Ngô Thì Sĩ ghi lại tiếng chép nhập dã sử cho thấy, Khi Trưng Trắc xuất quân vẫn ko không còn tang ông xã, bà make up đặc biệt đẹp nhất. Các tướng tá chất vấn vì như thế sao, bà đáp rằng:

Việc binh ko thể tác động. Nếu lưu giữ lễ và thực hiện xấu xí sắc thì nhuệ khí bất ngờ suy thông thường. Cho nên tao khoác đẹp nhất nhằm mạnh tăng nhiều sắc tố của quân, làm cho bọn giặc nhìn thấy động lòng, lợi là chí trổ tài, thì dễ dàng giành phần thắng.

Mọi người nghe đều trầm trồ là ko vị bà[23].

Cuộc khởi nghĩa được sự tận hưởng ứng của không ít lực lượng và dân chúng những điểm nằm trong Âu Lạc và Nam Việt cũ.[24][25] Quân Hai Bà tiến công hãm trị sở Luy Lâu. Sử sách ghi lại đặc biệt sơ lược trình diễn biến đổi cuộc khởi nghĩa của Hai Bà kể từ Khi chính thức cho tới Khi thắng lợi. Sách Hậu Hán thư chép:

"Năm Kiến Vũ loại 16 (40), người đàn bà ở Giao Chỉ là Trưng Trắc và em gái là Trưng Nhị phản nghịch, tiến công huỷ quận. Trưng Trắc là đàn bà Lạc tướng tá thị trấn Mê Linh, là phu nhân Thi Sách người Chu Diên, đặc biệt kiêu hùng. Thái thú Giao Chỉ là Tô Định sử dụng pháp lý trói buộc, Trưng Trắc thịnh nộ, vì vậy nhưng mà phản nghịch. Do vậy, những người dân Man, người Lý ở Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều tận hưởng ứng. Gồm sở hữu được 65 trở nên tự động lập thực hiện vua. Thứ sử Giao Chỉ và những thái thú chỉ giữ vị thân thích bản thân nhưng mà thôi.

Sách Thủy kinh chú chép:[26]

"[Hai Bà] công huỷ châu thị trấn, thu phục được những Lạc tướng tá, bọn họ đều tôn vinh Trưng Trắc thực hiện vua."

Các sử gia địa thế căn cứ theo gót những thần phả và truyền thuyết tóm tắt trình tự động cuộc khởi nghĩa như sau:[26][27][28]

Quân Hai Bà trước tiên tiến công đô úy trị quận Giao Chỉ ở Mê Linh. Chiếm được điểm trên đây, Hai Bà Trưng tiến thủ tiến công thị trấn Tây Vu, lúc lắc trở nên Cổ Loa.
Trên đà thắng lợi, kể từ Cổ Loa, Hai Bà Trưng đem quân vượt lên sông Hoàng, sông Đuống tiến công trị sở Giao Chỉ ở Luy Lâu bờ sông Dâu (lãng Lũng Khê, Thuận Thành, Bắc Ninh). Quân khởi nghĩa tiến công vượt lên nhanh chóng khiến cho Tô Định ko kịp trở tay. Trước thế mạnh mẽ của quân Hai Bà, những viên quan tiền đứng đầu ko trở tay kịp và không đủ can đảm phản kháng, vứt chạy về phương Bắc.
Thái thú Giao Chỉ là Tô Định hốt hoảng cũng túa chạy. Để bay thân thích, Tô Định cần cạo tóc, cạo râu, trà trộn nhập loàn quân, vứt vứt ấn tín nhưng mà chạy. Tương truyền người Việt đương thời vẫn đang còn tục lệ thông dụng là cạo tóc, nên Tô Định thực hiện như thế nhằm làm theo mang lại tránh bị trị hiện tại bên trên đàng trốn[29]. Cuối nằm trong Tô Định bay về quận Nam Hải, bị Mã Viện dưng sớ lên Hán Quang Vũ Đế bắt bẻ tội “thấy chi phí thì giương đôi mắt lên, thấy giặc thì cụp đôi mắt xuống”. Vua Hán hạ ngục trị tội Tô Định.
Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng được dân chúng mọi nơi tận hưởng ứng thật nhiều. Sau Khi Luy Lâu bị hạ, những trở nên không giống nhanh gọn lẹ vỡ và quy phục. Cuộc khởi nghĩa lan rộng ra nhập Cửu Chân, Nhật Nam, thanh lịch Quế Lâm, Hợp Phố,Tượng Quận,Thương Ngô,...

Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc đăng quang vua,Trưng Nhị thực hiện Phó Vương. Thần tích gọi là Mê Linh Nhị Thánh.

Phạm vi[sửa | sửa mã nguồn]

Các mối cung cấp sử liệu đều thống nhất rằng phạm vi cuộc khởi nghĩa ko gói gọn gàng nhập phạm vi quận Giao Chỉ nhưng mà là toàn cỗ Giao Chỉ Sở đương thời, tức là trong tầm toàn cỗ bờ cõi nước Nam Việt cũ. Có chủ ý giải thích này đó là nguyên do vì như thế sao bờ cõi thời Hai Bà Trưng được gọi là Lĩnh Nam (“Lĩnh Nam riêng biệt một triều đình nước ta”)[30].

Các cỗ sử cũ như Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm ấn định Việt sử thông giám cương mục đều ghi Hai Bà Trưng sở hữu được 65 trở nên. Riêng Ngô Thì Sĩ biên soạn Đại Việt sử ký chi phí biên vẫn kê lại từng trở nên (huyện) trong những quận và tạo ra tổng số những trở nên nằm trong 7 quận khu đất Âu Lạc và Nam Việt cũ (Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố, Thương Ngô, Uất Lâm, Nam Hải) đơn giản 56[23].

Tuy nhiên, lại sở hữu chủ ý nhận định rằng phạm vi cuộc khởi nghĩa rộng lớn hơn hẳn như vậy, không những bao hàm nhập phạm vi Giao Chỉ Sở nhưng mà lan thanh lịch cả một số trong những địa hạt phía phái mạnh Dương châu và Kinh châu, bởi vậy tổng số thị trấn trở nên nhưng mà sử cũ ghi 65 là chủ yếu xác[31].

Các sử gia tân tiến đánh giá phạm vi cuộc khởi nghĩa dè dặt rộng lớn và cũng ko thống nhất. Trần Trọng Kim và Đào Duy Anh, tuy rằng nằm trong ghi nhận số 65 trở nên tuy nhiên nhận định rằng phạm vi cuộc khởi nghĩa chỉ bao hàm những quận: Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam và Hợp Phố[32][33]. Các sách Lịch sử VN tự những group người sáng tác không giống nhau cũng ghi nhận phạm vi không giống nhau: sở hữu mối cung cấp chỉ ghi nhận phạm vi khởi nghĩa nhập 2 quận Giao Chỉ và Cửu Chân[28], mối cung cấp không giống lại xác định phạm vi bên trên 7 quận Giao Chỉ Sở, tức là toàn bờ cõi Âu Lạc và Nam Việt cũ[14].

Hệ trái khoáy của những cuộc khởi nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Cuộc khởi nghĩa của nhị Bà là cuộc khởi nghĩa trước tiên nhập lịch sử dân tộc VN tự phụ phái nữ chỉ đạo. Cuộc khởi nghĩa nổ rời khỏi thực hiện chấn động cả cõi Nam. Từ nhập ngọn lửa của cuộc nổi dậy oanh liệt ấy lan rời khỏi chân lý lịch sử dân tộc "Một dân tộc bản địa cho dù nhỏ bé bỏng tuy nhiên tự động tôi đã hình thành, thực hiện mái ấm tổ quốc và số phận bản thân. Sau Khi trấn áp cuộc phản kháng, việc can thiệp thâm thúy trong phòng Hán nhập Giao Chỉ ra mắt. Không một sức khỏe này chi tiêu khử được nó". Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng là kết tinh anh của tất cả một quy trình đấu tranh giành, Khi lặng lẽ, khi công khai minh bạch của dân chúng VN. Đấy là 1 trong trào lưu nổi dậy của toàn dân, vừa phải quy tụ nhập cuộc khởi nghĩa ở Hát Môn tự Hai Bà Trưng đề xướng, vừa phải lan rộng lớn bên trên toàn miền Âu Lạc cũ

Đây là cuộc khởi nghĩa ngăn sự thống trị của Trung Quốc trước tiên của những người Việt nhập 1000 năm Bắc thuộc[34]. Các Lạc tướng tá nằm trong hậu duệ của mình là đại biểu của trào lưu này[35].

Hai Bà Trưng vẫn phụ thuộc vào dân chúng Phục hồi lại sự nghiệp cũ của vua Hùng. Cuộc khởi nghĩa là việc lắc đầu hiên ngang cường quyền của những triều đại phương Bắc coi những dân tộc bản địa xung xung quanh là “Man Di” ("man tộc", "man rợ" hoặc "mọi rợ"), nằm trong quốc buộc cần phục tòng “thiên triều”, “thiên tử”, lắc đầu tư tưởng “tôn quân, đại thống nhất”[35].

Xem thêm: tính diện tích tam giác

Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng tự phụ phái nữ hàng đầu, nhập toàn cầu tư tưởng “trọng phái mạnh coi thường nữ” của đế chế Hán cổ kính, sẽ là sự đối lập khốc liệt về văn hóa truyền thống, nếp sinh sống, nếp trí tuệ của song phía Nam – Bắc, Việt - Hán[35].

... trong khoảng chừng năm loại 40 sau Công vẹn toàn, nhị u người VN là Hai Bà Trưng vẫn đứng lên khởi nghĩa kháng nước ngoài xâm, thức tỉnh niềm tin song lập. Đó là phiên trước tiên nhập lịch sử dân tộc nhưng mà người dân VN đứng lên vì như thế nền song lập giống như niềm kiêu hãnh của tớ.

— Tổng thống Mỹ Donald Trump[36]

Chống quân xâm lược[sửa | sửa mã nguồn]

  • Hai Bà Trưng
  • Trưng Trắc
  • Trưng Nhị
  • Thi Sách
  • Lê Chân
  • Bắc nằm trong phiên 1
  • Chiến tranh giành Hán-Việt, 42-43

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đại Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nhà Xuất phiên bản TP Sài Gòn (1993).
  • Đại Việt sử ký toàn thư.
  • Khâm ấn định Việt sử thông giám cương mục.
  • Trần Trọng Kim (2010), Việt Nam sử lược, Nhà Xuất phiên bản Thời đại.
  • Viện Sử học tập (2001), Lịch sử VN, tập dượt 1, Nhà Xuất phiên bản Khoa học tập Xã hội.
  • Nguyễn Khắc Thuần (2005), Danh tướng tá Việt Nam, Nhà Xuất phiên bản giáo dục và đào tạo.
  • Viện Khoa học tập Xã hội VN (2008), Tổng tập dượt văn học tập dân gian dối người Việt, Nhà Xuất phiên bản Khoa học tập Xã hội.
  • Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1991), Lịch sử VN, tập dượt 1, Nhà Xuất phiên bản Đại học tập và giáo dục và đào tạo có trách nhiệm.
  • Viện Sử học tập (1988), Biên niên lịch sử dân tộc cổ trung đại Việt Nam.
  • Đào Duy Anh (2005), Lịch sử cổ kính VN, Nhà Xuất phiên bản Văn hóa tin tức.
  • Ngô Thì Sĩ (2011), Đại Việt sử ký chi phí biên, Nhà Xuất phiên bản Văn hóa tin tức.
  • Lê Đình Sỹ mái ấm biên (2010), Thăng Long – TP. hà Nội những trang sử quang vinh kháng nước ngoài xâm, Nhà Xuất phiên bản TP. hà Nội.
  • Lê Văn Siêu (2006), Việt Nam văn minh sử, Nhà Xuất phiên bản Văn học tập.
  • Đăng Khoa, Hoài Thu (2014), Khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Nhà Xuất phiên bản Văn hóa tin tức.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a b Hou Hanshuvol. 24 "Account of Ma Yuan"
  2. ^ Hou Hanshu, vol. 24 "Account of Ma Yuan" quote: "軍吏經瘴疫死者十四五。"
  3. ^ a b Hou Hanshu, vol. 24 "Account of Ma Yuan"
  4. ^ Hou Hanshu, vol. 22 "Account of Liu Long"
  5. ^ Hou Hanshu, Vol. 86 "Account of the Southern Barbarians"
  6. ^ Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 223.
  7. ^ Đào Duy Anh, sách vẫn dẫn, tr. 491.
  8. ^ a b c Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 171.
  9. ^ a b Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 224.
  10. ^ Đại Việt sử lược, tr. 8.
  11. ^ Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 228.
  12. ^ Nguyễn Khắc Thuần, sách vẫn dẫn, tr. 37.
  13. ^ a b Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 230.
  14. ^ a b c Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 175.
  15. ^ Đào Duy Anh, sách vẫn dẫn, tr. 491-492.
  16. ^ Đào Duy Anh, sách vẫn dẫn, tr. 490-491.
  17. ^ Lê Văn Siêu, sách vẫn dẫn, tr. 227.
  18. ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn
  19. ^ a b Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 232.
  20. ^ Theo thần tích thôn Hát Môn (huyện Phúc Thọ, Hà Nội).
  21. ^ Lê Đình Sỹ, sách vẫn dẫn, tr. 38.
  22. ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 173.
  23. ^ a b Ngô Thì Sĩ, sách vẫn dẫn, tr. 87.
  24. ^ Lê Đình Sỹ, sách vẫn dẫn, tr. 37.
  25. ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 174.
  26. ^ a b Lê Đình Sỹ, sách vẫn dẫn, tr. 39.
  27. ^ Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 176.
  28. ^ a b Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 233.
  29. ^ Nguyễn Khắc Thuần, sách vẫn dẫn, tr. 50.
  30. ^ Đăng Khoa, Hoài Thu, sách vẫn dẫn, tr. 26.
  31. ^ Đăng Khoa, Hoài Thu, sách vẫn dẫn, tr. 13.
  32. ^ Đào Duy Anh, sách vẫn dẫn, tr. 493.
  33. ^ Trần Trọng Kim, sách vẫn dẫn, tr. 45.
  34. ^ Viện Sử học tập, sách vẫn dẫn, tr. 249.
  35. ^ a b c Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, sách vẫn dẫn, tr. 178.
  36. ^ Bài tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump bên trên APEC 2017


Lỗi chú thích: Đã nhìn thấy thẻ <ref> với thương hiệu group “lower-alpha”, tuy nhiên không tìm kiếm thấy thẻ ứng <references group="lower-alpha"/> ứng, hoặc thẻ đóng góp </ref> bị thiếu